Hasarlı kolajen neden yıllarca cildimizde kalır?
Çünkü kolajen çok yavaş yenilenir. Deride kolajenin yarı ömrü yaklaşık 15 yıl olarak hesaplanmış¹. Yani bugün yıpranan kolajen, yerine yenisi gelene kadar yıllarca orada kalır.
Bu uzun süre içinde kolajen liflerine şekerden kaynaklanan yeni bağlar da eklenir. Glikasyon dediğimiz bu süreçte şeker, kolajene bağlanır ve onu işlevsiz hale getirir. Bu bağlar yüzünden kırılan kolajen parçaları tam olarak temizlenemez, onarılamaz ve yeni liflere de katılamaz². Hasar böyle birikir.
Kolajeni en çok ne yıpratır?
Cildimizi yıpratan en önemli şeyler güneş ve sigara. Zaman da bunlara eşlik eder.
Güneşin kolajene zarar vermesi için cildin kızarması ya da yanması gerekmez. Kızarıklık yapmayacak kadar düşük dozların bile birkaç saat içinde deride kolajeni yıkan enzimleri artırdığı gösterilmiş³. Gönüllülerle yapılan bir çalışmada tek bir ultraviyole maruziyeti tip I kolajenin yıkımını %58 artırdı. İki gün arayla tekrarlanan maruziyetlerde bu enzimlerin etkinliği bir hafta boyunca 4,4 kata kadar yüksek kaldı⁴.
Bu yüzden "ben güneşte yanmıyorum" ya da "ama güneş koruyucu sürerek bronzlaştım" cümleleri yüreğimize su serpmiyor. Bronzlaşıyorsanız, güneş cildinize ulaşıyor demektir.
Sigara içenlerin derisinde ise kolajeni yıkan enzim daha yüksek düzeyde bulunmuş, hem de güneş görmeyen bir bölgede⁵. Hastalarıma hep şunu söylerim: Sigara devam ederken işlemlerden çok büyük beklentilere girmemenizi öneririm. Elbette bir miktar faydası olur. Ancak esas faydayı sigara içmeyen hastalarda görüyoruz.
Hasarlı kolajen komşusunu nasıl yakar?
Kolajeni üreten hücreler, yani fibroblastlar, çevrelerindeki kolajen liflerine tutunarak çalışır. Sağlam kolajene tutunan hücre gerilir. Gerilen hücre kolajen yapar ve yıkımı dengede tutar².
Kolajen kırılınca bu zemin bozulur. Güneş hasarlı deride hücreler sağlam kolajen yerine kırık parçalara ve döküntüye değiyor, büzülmüş görünüyor⁶. Yaşla da benzer bir tablo oluşuyor: genç deride bu hücrelerin yüzeyinin yaklaşık %78'i kolajen liflerine tutunurken, 80 yaşın üzerinde bu oran %58'e iniyor ve hücreler daha az yayılıyor⁷.
Tutunamayan, gevşeyen hücre tembelleşir. Daha az kolajen yapar, kolajeni yıkan enzimleri ise daha çok üretir. Laboratuvar çalışmaları, parçalanmış kolajenin hücrede oksidatif stresi de artırdığını ve bunun döngüyü beslediğini gösteriyor⁸.
Samanlıkta için için yanan bir ateş düşünün. Alevi görünmez, ama yanındaki sağlam samanları da yavaş yavaş tutuşturur. Hasarlı kolajen de böyledir. Kendi yıpranmışlığı yetmezmiş gibi, komşusunu da yıpratır.
Hasarlı kolajen ortamdayken yeni kolajen neden yapılmaz?
Çünkü kırık parçalar yeni kolajen yapımını baskılıyor. Güneş hasarı ağır olan ön kol derisinde, aynı kişilerin güneş görmeyen kalça derisine göre kısmen yıkılmış kolajen yaklaşık 3,6 kat fazla, yeni kolajen yapımı ise yaklaşık %57–65 daha az bulunmuş⁹.
Laboratuvarda da benzer bir sonuç çıkmış. Büyük kolajen parçalarının bulunduğu ortamda fibroblastların kolajen yapımı yaklaşık %70 düşmüş; parçalar başka enzimlerle daha da temizlendiğinde bu baskı azalmış¹⁰.
Bu bulgu benim için bu konunun en önemli noktası. Yangın yeri temizlenmeden yalnızca uyarıcı işlemler yapmak, bu işlemlerden alınacak faydayı bir parça sınırlayabilir.
Kolajen hasarı aynada nasıl fark edilir?
Cilt yavaş yavaş incelir, sıkılığını kaybeder ve ince çizgiler belirginleşir². Bu değişiklikler bir anda olmaz, yıllar içinde birikir. Bu yüzden çoğu zaman fark ettiğimizde yangın uzun zamandır sürüyordur.
Kolajen üreten hücreler tükendi mi?
Hayır. Güneş hasarlı ön koldan alınan fibroblastlar laboratuvarda, aynı kişinin korunmuş kalça derisinden alınanlarla neredeyse aynı miktarda kolajen ürettiği görülmüş⁹. 80 yaşın üzerindeki kişilerin hücrelerinde de yalnızca kısmi bir düşüş görüldü, yaklaşık üçte bir oranında⁷.
Hücreleriniz hâlâ kolajen yapabilir. Onları durduran, etraflarındaki yangın yeri.
Kolajeni yenilemek için neler yapabiliriz?
Kolajeni yenilemek için yaptıklarımızı üç adımda topluyorum.
1. Önce sahip olduğumuz kolajeni korumak. Her gün güneşten korunmak ve sigara içmemek. Kıvılcım çakmaya devam ettikçe, yapılan işlemlerden elde edilen fayda sınırlı kalır.
2. Sonra hasarlı kolajeni temizlemek ve yeni kolajeni uyarmak. Fraksiyonel karbondioksit lazer, dermise uzanan mikroskobik kanallar açarak bir yara iyileşmesi süreci başlatır¹¹. Bu süreçte önce dermisteki kolajen ağını yıkan enzimler kısa bir süre artar. İlk haftadan sonra hızla düşerler ve yerlerini yeni kolajen yapımına bırakırlar. Fotoyaşlanması olan 34 gönüllüde tip I kolajen yapımı 2. haftadan itibaren artmış ve en az 5. haftaya kadar yüksek kalmış¹¹. Güneşin başlattığı yıkım süreklidir ve arkasından yenilenme gelmez; lazerdeki yıkım ise kısa ve kontrollüdür. Lazeri genellikle güneşin daha az olduğu aylarda planlıyorum. Yaz aylarında cildi besleyen ve uyaran işlemlerle cildi lazere hazırlamayı tercih ediyorum.
3. Yeni kolajen üretimi için cilde ideal ortamı hazırlamak. Aminoterapi, Somon DNA, çapraz bağlı nem aşısı ve biyostimülatörler bu adımın parçaları. Biyostimülatörlerden mineral aşı için insan derisinde kanıt var: boyun ve dekolte bölgesine sulandırılmış kalsiyum hidroksiapatit uygulanan 20 kişide, biyopsilerde tip I kolajen 4. ve 7. ayda anlamlı olarak artmış¹². Çapraz bağlı hyaluronik asidin deriyi gererek fibroblastları uyardığı ve 4. ile 13. haftalarda kolajen yapımını artırdığı da gösterilmiş¹³. Bu çalışmada ön kol derisine dolgu kıvamında bir ürün uygulandı; nem aşısını da aynı mantıkla planlıyorum. Aminoterapi ve Somon DNA uygulamalarını ise klinik deneyimime dayanarak, cildi besleyen işlemler olarak bu planın içinde kullanıyorum.
Bunların hiçbiri tek seferde olmaz. Cildin sıkılığını tek bir işlemle artıracak bir yol yok. Art arda, cildi çok fazla uyaran işlemler yapmak da doğru değil. Zamana yayılan sade bir plan yaparız; ne kadar az işlem, o kadar iyi gelecek.
Bir de şunu belirtmek isterim: sarkma yalnızca kolajen meselesi değil. Hacim kaybı ve boyun kasının yüzü aşağı çekmesi de işin içinde.
Sık sorulan sorular
Güneş koruyucu kullanıyorum ama yine de bronzlaşıyorum. Bu kolajenim için sorun mu?
Bronzlaşma, güneşin cildinize ulaştığını gösterir. Kolajeni yıkan süreç kızarıklık yapmayan dozlarda da başladığı için³, koruyucunun miktarını ve ne sıklıkla yenilediğinizi gözden geçirmek gerekir.
Kolajeni korumaya hangi yaşta başlamak gerekir?
Korumak her yaşta değerlidir. 30'ların başında amaç kolajen bankasını korumaktır. İlerleyen yaşlarda yangın yerini temizlemek ve hücreleri uyarmak da devreye girer.
Lazer ve enjeksiyonlu işlemler aynı dönemde yapılabilir mi?
Evet, ama art arda değil, bir plan dahilinde. Hangisinin önce yapılacağı mevsime ve cildinizin durumuna göre muayenede belirlenir.
Sonuçları ne zaman görürüm?
Yeni kolajen haftalar ve aylar içinde birikir. Çalışmalarda kolajen artışı 4. haftadan itibaren¹³ ve 4. ile 7. aylarda¹² gösterilmiş. Görünür değişikliğin ne zaman ortaya çıkacağı kişiden kişiye değişir.
Kolajen kaybını yavaşlatmak için önce bu sessiz yangını fark etmek gerekir. Cildinizde yangının nerede, ne zamandır sürdüğünü ve hangi sırayla ilerlemek gerektiğini muayenede birlikte değerlendiriyoruz.
Yazar Dr. Sadiye Kuş
Kaynaklar
1. Verzijl N ve ark. Effect of collagen turnover on the accumulation of advanced glycation end products. J Biol Chem. 2000;275(50):39027-31. DOI
2. Fisher GJ, Varani J, Voorhees JJ. Looking older: fibroblast collapse and therapeutic implications. Arch Dermatol. 2008;144(5):666-72. DOI
3. Fisher GJ ve ark. Molecular basis of sun-induced premature skin ageing and retinoid antagonism. Nature. 1996;379:335-9. DOI
4. Fisher GJ ve ark. Pathophysiology of premature skin aging induced by ultraviolet light. N Engl J Med. 1997;337:1419-28. DOI
5. Lahmann C ve ark. Matrix metalloproteinase-1 and skin ageing in smokers. Lancet. 2001;357:935-6. DOI
6. Varani J ve ark. Reduced fibroblast interaction with intact collagen as a mechanism for depressed collagen synthesis in photodamaged skin. J Invest Dermatol. 2004;122:1471-9. DOI
7. Varani J ve ark. Decreased collagen production in chronologically aged skin. Am J Pathol. 2006;168:1861-8. DOI
8. Fisher GJ ve ark. Collagen fragmentation promotes oxidative stress and elevates matrix metalloproteinase-1 in fibroblasts in aged human skin. Am J Pathol. 2009;174:101-14. DOI
9. Varani J ve ark. Inhibition of type I procollagen synthesis by damaged collagen in photoaged skin and by collagenase-degraded collagen in vitro. Am J Pathol. 2001;158:931-42. DOI
10. Varani J ve ark. Inhibition of type I procollagen production in photodamage: correlation between presence of high molecular weight collagen fragments and reduced procollagen synthesis. J Invest Dermatol. 2002;119:122-9. DOI
11. Orringer JS ve ark. Direct quantitative comparison of molecular responses in photodamaged human skin to fractionated and fully ablative carbon dioxide laser resurfacing. Dermatol Surg. 2012;38:1668-77. DOI
12. Yutskovskaya YA, Kogan EA. Improved neocollagenesis and skin mechanical properties after injection of diluted calcium hydroxylapatite in the neck and décolletage: a pilot study. J Drugs Dermatol. 2017;16(1):68-74. PubMed
13. Wang F ve ark. In vivo stimulation of de novo collagen production caused by cross-linked hyaluronic acid dermal filler injections in photodamaged human skin. Arch Dermatol. 2007;143:155-63. DOI
